MEİ103U-MEDYA VE İLETİŞİM – Ünite 3: İletişim Modelleri (Özet)

MEİ103U-MEDYA VE İLETİŞİM

Ünite 3: İletişim Modelleri


Model Nedir?

Günlük yaşamda herkes farklı modeller kullanır. Genellikle, somut olguların somut modellerinin oluşturulduğu doğa bilimlerinde modeller asıl cisimlerden daha küçük, daha büyük veya cisimle aynı boyutlarda olabilir. Fakat iletişimin de içinde bulunduğu toplum bilim gibi alanlarda olgular elle tutulur gözle görülür nesneler değillerdir. Dolayısıyla, modeller bu kadar somut değildir ve birbirinden farklılık gösterebilirler. Uğraş alanı insan davranışları ve bu davranışların temelinde yatan sebepler olan iletişimde de durum böyledir. Farklılıkların olabildiğince ortadan kaldırılması için de bu gibi disiplinlerin modellerinin oluşturulmasında, oluşturulmuş modellerin çözümlenmesinde, modellerin derin okumasında ve değerlendirilmesinde doğruluk ve yararlılık ilkeleri temel alınmalıdır. İletişim biliminde model oluşturmanın diğer bir sınırlılığı ise iletişim süreçlerinin (etkili iletişim de dahil) dinamik bir yapıya sahip olmasıdır.

İletişimciler somut ve dinamik olan bu süreci incelemek için ise bir kesit alarak onu somutlaştırırlar ve kaynağı başlangıç noktası, alıcıyı da sonul nokta olarak ele alarak bu iki öğe arasındaki var olan diğer öğeleri ve öğelerin birbirleri ile olan ilişkilerini ve etkileşimlerini açıklamaya çalışırlar. Fakat, iletişimin aslında soyut ve dinamik bir yapıya sahip olduğu dikkate alındığında, bu somut ve durağanmış gibi incelenen kesitte, iletişim sürecini etkileyebilecek farklı değişkenlerin de olabileceği ortaya çıkacaktır. Bu sebeplerden dolayı, bütün amaçlar ve her düzeydeki çözümlemeler için uygun olabilecek bir model bulamak mümkün olabileceği gibi bunun mümkün olmama ihtimali de göz önündü bulundurularak, amaçlar ve süreçler göz önünde bulundurularak gerekli modifikasyonlara da başvurulması gerekebilir.

Model bir nesne ya da olgunun dizgeli (sistematik) simgelenmesidir. Gerçekliğin ya da onun bir bölümünün grafiksel ya da şematik olarak basitleştirilmiş halidir. Model, herhangi bir yapının ya da sürecin temel öğelerini ve bu öğeler arasındaki ilişkiyi göstermeye ve açıklamaya çalışır.

İletişimciler, modellemede “kodlama” (modelin gönderen ucunda) ve “açımlama” (modelin alıcı ucunda) süreçlerini inceler. Kodlamada, gönderenin hedeflenen alıcılara ya da iletinin yüklediği araca uygun bir dile veya koda sahip olup olmadığını incelenirken, açımlamada hedef, gönderenin anlam çıkartmak üzere tekrar çevrilmesidir.

İletişim sürecinde, hedeflenen alıcının iletiyi gerçekten istenilen gibi alıp almadığı hakkında bilgi edinmek için yapılan çalışmalarda geri besleme bilgisi incelenir ve bu bilgi süregiden veya gelecekteki iletişim davranışını değiştirmeye yardımcı olabilir. İletişim modelleri genelde doğrusal ve doğrusal olmayan modeller olarak ikiye ayrılır. Doğrusal modeller kaynak-ileti-alıcı kavramlarını dikkate alan ve geri besleme kavramına değinmeyen modellerdir. Doğrusal olmayan modeller ise geri beslemeyi ve diğer iletişim süreci öğelerini de içeren modellerdir. Bu sebepten dolayı, doğrusal olmayan modeller, iletişim sürecinin daha iyi anlaşılmasını sağlarlar.


Temel İletişim Modelleri Nelerdir?

Doğrusal Modeller:

  • Aristo Modeli
  • Lasswell Modeli
  • Shannon ve Weaver Modeli
  • Berlo Modeli

Doğrusal Olmayan Modelleri:

  • Osgood Modeli
  • Dance’in Spiral (Helical) Modeli
  • Gerbner Modeli
  • Newcomb ABX Modeli
  • Westley ve MacLean Modeli
  • Riley-Riley Modeli

Doğrusal Modeller:

Aristo Modeli

Bu modelde önemli olan konuşmacı ve dinleyici arasındaki basit iletişim sürecidir ve bu model yüz yüze iletişimi temel alır. Fakat bu model günümüz iletişim süreci ve yüz yüze iletişim ortamlarında gerçekleşen iletişimi tümüyle açıklama açısından yetersiz kalmaktadır. Aristo’nun iletişim modeli:

Konuşmacı (Kaynak) > Konuşma > (İleti) > Dinleyici (Alıcı)

Lasswell Modeli

Bu modelde, “kimin, neyi, hangi kanalla, kime, hangi etkiyle” söylediği “tek yönlü” bir iletişim süreci göz önünde bulundurularak incelenir. Bu modelde geri besleme olmasına rağmen, şekilsel anlatım bulunmamaktadır. Lasswell’in öncü modeli:

Kim (İletişimci) > Neyi Söylüyor (İleti) > Hangi Kanalla İletişim Ortamı (Kanal) > Kime Söylüyor (Alıcı) > Hangi Etki Düzeyinde (Etki)

Bu model daha sonra Braddock tarafından revize edilmiş ve iletinin hangi koşullar altında gönderildiğini ve hangi amaçla gönderildiğini de kapsar hale getirilmiştir:

Kim (İletişimci) > Neyi Söylüyor (İleti) > Hangi Kanalla İletişim Ortamı (Kanal) > Kime Söylüyor (Alıcı)
Hangi Koşullarda?/ Hangi Amaçla?/ Hangi Etkiyle?

Shannon ve Weaver Modeli

Bu ileti modeli, ileti gönderimi sonucu ortaya çıkan sorunlar üzerinde durmaktadır. Daha çok “hangi kanal” en çok sinyal iletir ve iletilen bu sinyallerin ne kadarı gürültü (sesli farklı değişkenler) faktörlerinden etkilenir gibi sorunlarla ilgilenen bu modelde ileti kavramı, iletilen mesajın içinde gömülmüş herhangi bir girdi olarak tanımlanır. Shannon ve Weaver modeli:

İleti / Sinyal / Alınan / Sinyal / İleti
Enformasyon Kaynağı > Taşıyıcı Ortam > Sinyal Değiştirici > Alıcı – Gürültü > Hedef

Gürültü unsurunu sadece dış etkenler değil aynı zamanda alıcının o anda başka bir şey düşünüyor olması veya hasta olması gibi farklı değişkenler de oluşturabilir. Bu modelde, kaynak ve alıcı arasındaki iletişime ek olarak alıcıdan kaynağa doğru bir geri bildirim mevcuttur. Fakat, mevcut değişkenler ve iletim süreci göz önünde bulundurulduğunda, kaynağın, alıcıya istediği etkiyi doğrudan yansıtamama ihtimalinin olduğunu, aksine alıcının kendi istekleri doğrultusunda kaynağı manipüle ettiği durumların olduğu görülür.

Berlo Modeli

Bu modelde, iletişim süreci kaynak, ileti, kanal ve alıcı olmak üzere dört temel öğeye dayanır.  Kaynağın iletişim sürecindeki davranışlarını belirleyen; kullanılan dil, el-kol hareketleri, mimikler, beş duyu organı, sosyo-kültürel çevre, bilgisi, düşünme, konuşma, yazma, çizme, görüntüleme gibi iletişim becerileri bir dizi etmenle, ileti olarak kodlanmaktadır. Bu gibi değişkenlerin ele alınması geri beslenmenin olduğunu gösterir fakat bu modelde geri beslenme öğesi çok açık ve net görülmemektedir. Etkileşim sürecinin devingen değil durağan bir yapıya sahip olması da bu modelim eleştirilen diğer bir yönüdür.


Doğrusal Olmayan Modeller:

Osgood ve Schramm Modeli

Bu modelde kaynak ve alıcılar eşit sorumluluk ve işlev yüklenirler. Kaynaktan alıcıya gönderilen ileti ilk kodaçımı sürecine girer ve yorumlanır. Daha sonra yeniden kodlanarak kaynağa geri besleme olarak gönderilir. Kaynağa ulaşan alıcının bu iletisi, kaynak tarafından kodaçımı sürecine tabi olduktan sonra yorumlanır ve tekrar alıcıya gönderilir. İletişim süreci boyunca tekrarlanan bu işlemler bu modelin yorumlama ve geri besleme öğelerinin ne denli belirgin olduğunu göstermektedir. Bu süreçte hem kaynağın hem de alıcının etkilenebileceği sosyal, fiziksel ve benzeri değişkenler de göz önünde bulundurulur.

Dance’in Spiral (Helican) Modeli

Bir önceki modelin geliştirilmiş hali olarak ta tanımlanan bu model, doğrusal modeller ve doğrusal olmayan modellerin karşı karşıya getirildiği en net ve temel modeldir zira şimdiye kadar olan modellerde iletişim dondurularak incelenirken, bu modelde devingen (devamlı değişen öğeleri, ilişkileri, çevresel etmenleri, ve benzer özellikleri olan bir) yapısı göz önünde bulundurularak incelenir.  Bu modelde belirtilen spiral yapı, farklı durum, olgu ve bireyler karşısında farklı biçim alır. Konu ve olay hakkında bilgi arttıkça bu spiral büyüyebilir ve tam tersi durumda da daralabilir.

Garbner Modeli

Bu modelin temel hedefi iletiyi gerçeklik ile ilişkilendirmektir. İletinin ne hakkında olduğunu göstermeyi amaçlayan bu model bizim algı ve anlam ile ilgili sorular üzerinde durmamızı sağlar. Modelin yatay boyutu algısal boyutu ilişkilendirirken dikey boyutu ise araçların, iletişim aracının ve kanalının iletişim ile ilgili olan ilişkisini tanımlamaya alışır. Bu süreçte ne anlatılmak istendiği ve neyin algılandığı temel inceleme konularıdır. İnsan ve araç, olay, biçim, içerik, iletişimde bulunan ordan ile dünya olayları arasındaki ilişki, araçlar ve kontrol boyutu, iletişimde bulunulan organ ve iletişim ürünü arasındaki ilişki, araçlar, medya, kontrol gibi birçok değişken incelenerek yapılan bu modelde, iletiyi alanın geçmişteki deneyimlerinin ve birikimlerinin iletiyi almasında farklılıklar yaratabileceği göz önünde bulundurulur.

Newcomb ABX Modeli Modeli

Bu model, iki insanın ya da insanın objeyle olan ilişkilerindeki uyum ya da uyumsuzluk çalışmaları üzerine formüle edilmiştir. Temelde iki kişi arasındaki iletişimin dinamiğini sunan bu model, bu süreçteki tutum değiştirme, düşünce oluşturma, ve propagandist tavırları inceler. Bilgi edindirme, inandırma, deliller sunma, kandırma, yeni bilgisel düzenlemelere yer verme gibi iletişim ilişkilerini de ele alan bu model, bireyler arasındaki çekim gücü, bilginin taraflardan birisi veya ikisi için de önemi ve bireylerin toplum içindeki konumlarını (yöneten veya yönetilen gibi) da ele alarak süreci inceler.

Westley ve MacLean Modeli

Bu model, varolan araştırma modellerini düzenlemek ve kitle iletişim araştırmaları için yararlı olabilecek sistematik bir işleyiş biçimi bulmak üzere geliştirilmiştir. Modelin kökeninde sosyal psikoloji ve Newcomb ABX modelindeki denge ve yeniden uyum düşüncesi yatar. İki kişinin dış objelere karşı olan yeniden uyumlarındaki sistematik ve birbirleri ile ilişkili özelliğini de dikkate alarak kitle iletişimini ve bireyler arasındaki iletişimi çözümlemeyi amaçlayan bu model, bu iki tür iletişimde geri besleme olgusunun farklılığına değinir. Aynı zamanda, geri beslemeyi etkileyenin sadece iletinin değil aynı zamanda da önceden sahip olunan bilgilerin ve deneyimlerin de etkili olduğu savunulur.

Riley-Riley Modeli

Bu modelde iletişim daha çok sosyolojik açıdan ele alınmıştır. İletişimde bulunan bireylerin kan bağlarının olup olmadığı, ilişki ve etkileşim boyutları, hangi çevrede oldukları ve benzeri konuların iletişim sürecini etkileyeceğini göz önünde bulunduran bu modelde, gönderilen ya da alınan iletilerin desenlenmesi ve işlevsel olması açısından bu sosyolojik boyutların da dikkate alınması gerektiği öngörülür.


İletişim Sürecinde Model Ne İşe Yarar?

İletişim süreçlerini anlama, anlatma, çözümleme ve en önemlisi iletilerini desenlemede eleştirel düşünmede bireylere farklı olanaklar sunan iletişim modelleri, bireylere farklı toplum ve gruplar içerisinde oluşan farklı iletişim süreçleri için yeni ve hatta özgün modeller oluşturma konusunda yardımcı olur. Bahsedilen temel modeller, bireylerin karmaşık olayların açıklamalarında ve bir iletişim süreci öğelerinin aralarındaki ilişkiyi anlamlandırmalarında faydalı olacaktır.

Page Reader Press Enter to Read Page Content Out Loud Press Enter to Pause or Restart Reading Page Content Out Loud Press Enter to Stop Reading Page Content Out Loud Screen Reader Support
%d bloggers like this: