MEİ103U-MEDYA VE İLETİŞİM – Ünite 8: Türkiye’de Medya (Özet)

MEİ103U-MEDYA VE İLETİŞİM

Ünite 8: Türkiye’de Medya


Medyanın Doğuşu ve Osmanlıda Medya

İstanbul’da ilk Türk basımevinin ürünlerini vermeye başladığı 1730’lu yıllara gelinceye kadar geçen 300 yıl içinde, batıda 1,5 milyon kitaptan 1,4 milyar nüsha basılmıştı. Londra’da 1711’de 6500 olan gazete tirajı 1753 yılında 20 bine ulaşmıştı.

Osmanlı topraklarında basımevi ve basın açısından ilk canlanmalar 1820’li yıllarda hissedildi. İlk olarak 1820’de Mısır’da Vali Mehmet Ali Paşa’nın girişimiyle Bulak Matbaası kuruldu ve 1822’de ürünlerini vermeye başladı. Bu ürünlerin yarısından fazlası Türkçe kalanı da Arapça idi.

1828’de Kahire’de yarısı Arapça yarısı Türkçe ilk yerli gazete Vekayi-i Mısriye yayına başladı. Bundan üç yıl sonra 1831’de II. Mahmut İstanbul’da kendi resmi gazetesi olan Takvim-i Vekayi’yi yayınlattı.

1864’de ilk basın yasası diyebileceğimiz Matbuat Nizamnamesi çıkarıldı. Fransız basın yasasından çevrilen bu yasa siyasal gazete çıkarmak için ruhsat zorunluluğu getiriyor, basın suçları ve bunlara verilecek cezaları belirliyor hapis, para cezası hatta kapatma cezalarını içeriyordu.


İlk Gazeteler ve Gazeteciler

İlk Türk gazetecileri olarak Vekayi-i Mısriye’de Vakayi Muharriri Aziz, Sami, Hoca Nasri, Kâşif, Derviş Ahmet Efendiler ve düzeltmen Sait Efendi sayılabilir. Takvim-i Vekayi’de ise Vekayihane Nazırı Mehmet Esat Efendi ve ardından Numan Mahir, Akif Beyler Recai, Ahmet Nazif, Esat Saffet Efendiler, düzeltmen olarak Karesizade Cemalettin Efendi sayılabilir.

İlk Türkçe gazete Takvim-i Vekayi’nin yayınlanması 1831’de II. Mahmud zamanındadır.

Ceride-i Havadis 31 Temmuz 1840’da yayına başlamıştır. İlk olarak özel ilanlara yer veren ve ölüm ilanı yayımlayan, gazete dilinin gelişmesine ve yalınlaşmasına, sonraki gazetelere kadro yetişmesine katkıda bulunan bir gazetedir.

İlk özel gazete Tercüman-ı Ahval 21 Ekim 1860’da yayınlanmıştır. Kurucusu Agâh Efendi, başyazarı Şinasi’dir. Hem fikir gazetesi niteliğinde yayımlanan bu gazetenin hem de Agâh Efendi ve Şinasi’nin basın tarihimizdeki yeri özeldir.

Tasvir-i Efkâr gazetesi Şinasi tarafından 27 Haziran 1862’de yayımlanmaya başladı ve Şinasi iki buçuk yıl kadar gazeteyi yönettikten sonra yerini Namık Kemal’e bıraktı.
Türk gazeteciliğinin ilk dönemi olarak nitelendirilen dönem, resmi nitelikteki Takvim-i Vekayi, yarı resmi nitelikteki Ceride-i Havadis, Tercüman-ı Ahval ve Tasviri Efkar‘ın yayınlandığı dönem olarak anılır. Takvim-i Vekayi olayları tesbit eden, Ceride-i Havadis bunlara ilaveten bazı bilgileri ve olaylarla ilgili haberleri veren gazetelerdir. İlk siyasi makaleleri sütunlarına koyan, kendinden öncekilere göre bir gazete niteliğine bürünen ve fikir gazeteciliği çığırını açan Tercüman-ı Ahval’dir. Bunu devam ettiren ve fikir gazeteciliğinde daha fazla emek ve titizlik gösteren diğer bir gazete de Tasvir-i Efkar’dır.


Cumhuriyet Medyası

1918-1923 yılları arasında İstanbul’un işgali üzerine, bir tarafta Mondros, Sevr Antlaşmaları ve İzmir’in işgali olaylarını dikkatle izleyen, özgürlük ve bağımsızlıktan yana olan, diğer tarafta da harekete karşı çıkan padişah ve saray yanlısı olmak üzere iki taraflı bir ulus yapısı mevcuttu. İstanbul’da Osmanlı Hükümeti ve ve Ankara’da Türkiye Büyük Millet Meclisi olması da basını buna paralel olarak İstanbul basını ve Anadolu basını olmak üzere gruplaştırdı.

Milli mücadeleyi destekleyen gazetelerin başlıcaları; İleri, Yenigün, Akşam ve Vakit gazeteleri idi. Ses, İzmire Doğru, Doğru Söz, Yeni Adana, Açıksöz, Babalık gibi gazeteler Anadolu illerinde milli mücadeleye destek veren gazetelerdir. Milli mücadeleye karşı olan gazeteler ise, İstanbul, Alemdar ve Peyam-ı Sabah gazeteleridir. İrşad, Ferda gibi gazeteler de Anadolu illerinde milli mücadele karşıtı yayın yapan gazetelerdir.

Kurtuluş Savaşı’nın ilk gazetesi İrade-i Milliye, 14 Eylül 1919’da yayına başlamıştır. Adı Mustafa Kemal Paşa tarafından konulan gazetenin, ilk sayısıda onun direktifiyle yazıldı. Mustafa Kemal, 10 Ocak 1920’de Ankara’ya geldiğinde Hakimiyet-i Milliye gazetesini kurdurdu. Gazete ulusal kurtuluş hareketinin sözcüsü olması bakımından Türkiye Büyük Millet Meclisi’nin yarı resmi yayın organı sayıldı.

Halkın en doğru haberlerle aydınlatılması için 8 Nisan 1920’de bir genelge ile Anadolu Ajansı kuruldu. 12 Nisanda da ilk bültenini yayınladı.

1925 yılında Takrir-i Sükun Yasası çıkartıldı. Hükümete olağanüstü yetkiler veren bu yasa basın özgürlüğünü kısıtladı. Yasanın çıktığı gün İstanbulda altı gazete kapatıldı: Tevhidi Efkar, Son Telgraf, Iİstiklal, Sebilürreşat, Aydınlık, Orak Çekiç. Ardından Tanin ve Vatan ve bazı Anadolu illeri gazeteleri.

1928 yılında üç ay gibi kısa bir sürede Arap harflerinden Latin harflerine geçilmesidir. Latin harfi okuyanlarının azlığı nedeniyle gazete tirajları önemli ölçüde düştü. Hatta gazeteler ancak devletin kağıda sağladığı teşvik yardımı ve resmi ilanlar sayesinde yaşabildikleri bir döneme girdiler. Bu dönemde yazılı basın dışında iletişim sağlayacak başka bir mekanizma bulunmaması nedeniyle devlet denetimi kendini hissettirdi.

1931’de Mabuat ve Ceza Kanunları ile hükümet dilediği zaman dilediği dergi ve gazeteyi kapatma yetkisini eline aldı. Sonrasında bu kanun bir çok kez değişikliğe uğradı. Bu dönemin en önemli gazeteleri; Cumhuriyet, Akşam, Tan, Son Posta, Ulus’tur.

  • Cumhuriyet, Yunus Nadi tarafından 1924’de kuruldu ve cumhuriyet rejiminin en yetkili sözcüsü oldu.
  • Akşam’ın başında Necmettin Sadak vardı ve yazı işleri Enis Tahsin Til’di.
  • Tan gazetesi, İş Bankası tarafından kuruldu.
  • Ulus gazetesi Hakimiyet-i Milliye’nin devamıdır. Falih Rıfkı Atay’ın yönetiminde hükümetin ve CHP’nin görüşlerini yansıttı.

1939, II.Dünya Savaşı’nın sona erdiği ve Türkiye’nin çok partili döneme geçtiği, 1945 yılları arasında iletişimde çeşitlenme ve siyasi alanda çeşitlilik ön plana çıkmaktadır.
Ankara Radyosu 1927 yılının Kasım ayında Telsiz Telefon Anonim Şirketi tarafından devreye sokuldu ve ilk defa 1554 metre üzerinden 5 kW gücündeki vericiyle yayın hayatına başladı.

1927’nin Mayıs ayında İstanbul Radyosu da yayına başladı. Henüz kimsede radyo alıcısı bulunmadığından, postane binasının kapısının üzerine yerleştirilen hoparlör yardımıyla her akşam yayın yapılmaya başlandı. Radyo yayıncılığı; fiilen 1990, anayasal olarak 1993’e kadar devlet eliyle yürütüldü. Ankara Radyosu ile birlikte, 1 Mayıs 1964’de Türkiye Radyo ve Televizyon Kurumu (TRT) yayını devraldı.

1950’lerde yürürlüğe giren “Basın Kanunu” bugün de birtakım değişikliklerle hala yürürlükte olan kanundur. Buna göre, gazete veya dergi çıkarmak için bir bildiri vermek yeterlidir. Basın davaları özel mahkemelere verilmiştir. Cevap hakkı yeniden düzenlenmiş, cevap ve düzeltme yazılarının anlamsız olmaması için mahkemelere bazı yetkiler tanınmıştır.

1952 yılında çıkarılan “Basın Mesleğinde Çalışanlarla Çalıştırılanlar Arasında Münasebetleri Düzenleyen Kanun”la gazetecilerin, sendika kurma, sosyal sigortalardan yararlanma, işverenin yazılı iş anlaşması yapma zorunluluğu, kıdem tazminatı, askerlikte ücret ödeme ve haftalık tatil ve izinler vb. konularda hakları düzenlendi.

1961 anayasası basın haklarını ve özgürlüklerini sıralamış ve bunların dokunulmazlığını belirtmiştir. Bu haklardan bazıları şunlardır:

  • Basın hürdür sansür edilemez.
  • Yayın yasağı konamaz.
  • Gazete ve dergiler toplatılamaz.
  • Gazete ve dergiler kapatılamaz.

1960-71 yılları arasında gazetecilik alanında günlük gazetelerde büyük gelişmeler oldu. Düşünce ve yoruma yer veren gazeteler geniş okur kitlelerine seslenmeye başladı.

Türkiye’de 1950-60 yılları arasında radyolarda önemli bir gelişme kaydedilmedi ve devlet radyoları iktidarın sesi durumunda yayının sürdürdü.

Türkiye’de televizyon yayınları girişimi ilk kez İstanbul Teknik Üniversitesi tarafından 9 Temmuz 1952 günü başlatıldı ancak TRT’nin kurulmasıyla izlenme gücünü yitirdi.
TRT (Türkiye Radyo Televizyon Kurumu) kamu yayıncılığı yapmak üzere 1 Mayıs 1964 yılında çıkan TRT Yasası ile kuruldu. 31 Ocak 1968’de, TRT1 Türkiye’de ilk televizyon kanalı olarak deneme yayınlarına başladı. İlk canlı yayınını 1971 yılında İzmir’de oynanan Karşıyaka Spor Kulübü ile İstanbulspor arasında oynanan futbol maçını naklen vererek gerçekleştirdi. İlk renkli yayını ise 1976 yılında gerçekleştirdi.

Altan Öymen tarafından Ankara’da bağımsız bir ajans olarak (1972) ANKA Ajansı kuruldu.

Cumhuriyet sonrası döneminin önemli diğer olayları özetlenecek olursa:

  • Birinci Türk Basın kongresi (25 Mayıs 1935)
  • Basın Birliği (27 Haziran 1938)
  • Gazeteciler Cemiyeti (10 Haziran 1946)
  • Basın yasası 1950- (1960 tarih ve 143 sayılı yasa ile bazı maddeleri değişti)
  • 1954 yılında 6334 sayılı “neşir yoluyla veya radyo ile işlenecek bazı cürümler hakkında kanun” çıktı.
  • Basın Şeref Divanı (19 Ağustos 1960)
  • 1961 Basın İlan Kurumu kuruldu.
  • 14 Şubat 1972 Gazetecilerin “Basın Ahlak Kuralları” Gazeteciler Cemiyeti Genel Kurulu’nca kabul edildi.
  • 21 Aralık 1975 II. Türk Basın Kurultayı
  • 6 Şubat 1988 Basın Konseyi kuruldu.

80 Sonrası Dönem

1980 yılından itibaren Türkiye kapitalizmin yeni stratejik tercihleri ile paralel olarak basın endüstrisi, radyo, televizyon ve internet gibi iletişim araçlarıyla ve basın dışı sektörlerle bütünleşerek yapısal bir dönüşüm sürecine girdi. Bu dönüşümün sonucunda basın geleneksel işlevlerini neredeyse yitirerek devlet ve sermaye bağıntılı özerkliğini de kaybetti. Piyasayı paylaşan medya grupları, bağlı bulundukları sermaye gruplarının kısa ve uzun vadeli çıkarları doğrultusunda içerik üreten, yatay ve dikey olarak bütünleşen kurumlar durumuna geldiler.

1831’den 1983’e kadar yazılı yayın organlarının büyük bölümü devlet desteğinde, işitsel ve görsel iletişim organları da devletin tekelinde işlevini sürdürmekte iken 1983 yılından sonra gelişen serbest pazar ekonomisi ve liberal politikaların etkisi ile basın ve yayın organlarının büyük bölümü tekelci sermayenin eline geçti ve böylece basında patron imajı büyük değişime uğradı.

Türkiye’de son çeyrek yüzyılda basının holdingleşmesi medya etkinlikleri ile damga vuran bazı grupları ortaya çıkardı:

  • Doğan Grubu
  • Çukurova Grubu
  • Doğuş Grubu
  • Turgay Ciner Grubu
  • Dinç Bilgin Grubu
  • Uzanlar Grubu
  • Erol Aksoy Grubu
  • İhlas Grubu – Enver Ören Grubu

12 Eylül 1980 sonrasındaki dönemde basında magazinleşmenin ve yayıncılıkta sorumsuzluğun üst noktalara ulaştığı bir dönem oldu. Demokratik hak ve hürriyetleri sınırlayan tasarruflarından dolayı siyasî haber ve yazılarına büyük kısıtlamalar getirilen basın, daha çok magazin haberlerine ağırlık vermiş, basında müstehcenlik furyası artmış ve masa başında resme göre hazırlanan haberler bu dönemde yaygınlaşmaya başlamıştır.

80 sonrası döneminin bazı gazeteleri, Hürriyet, Milliyet, Günaydın, Dünya, Bulvar, Türkiye, Milli Gazete, Güneş gazeteleridir. 1985 yılı, renkli bulvar gazetesi olan “Tan” gazetesi ve “Sabah” gazetesinin ortaya çıkması nedeniyle önem taşımaktadır. Masabaşında asparagas haberlerle ilgi çekmeye çalışan Tan gazetesi 1 milyon satış rakamına ulaştı. Diğer yandan Sabah gazetesi, tasarımının tamamen bilgisayarlı sistemle yapılması ve basılması nedeniyle bu uygulamada bir ilki oluşturdu.


Televizyonculukla ilgili önemli gelişmeler de şunlardır:

  • 12 Eylül 1980 sonrasındaki dönemde basında magazinleşmenin ve yayıncılıkta sorumsuzluğun üst noktalara ulaştığı bir dönem oldu. Demokratik hak ve hürriyetleri sınırlayan tasarruflarından dolayı siyasî haber ve yazılarına büyük kısıtlamalar getirilen basın, daha çok magazin haberlerine ağırlık vermiş, basında müstehcenlik furyası artmış ve masa başında resme göre hazırlanan haberler bu dönemde yaygınlaşmaya başlamıştır.
  • 80 sonrası döneminin bazı gazeteleri, Hürriyet, Milliyet, Günaydın, Dünya, Bulvar, Türkiye, Milli Gazete, Güneş gazeteleridir. 1985 yılı, renkli bulvar gazetesi olan “Tan” gazetesi ve “Sabah” gazetesinin ortaya çıkması nedeniyle önem taşımaktadır. Masabaşında asparagas haberlerle ilgi çekmeye çalışan Tan gazetesi 1 milyon satış rakamına ulaştı. Diğer yandan Sabah gazetesi, tasarımının tamamen bilgisayarlı sistemle yapılması ve basılması nedeniyle bu uygulamada bir ilki oluşturdu.Televizyonculukla ilgili önemli gelişmeler de şunlardır:
  • Kısacası bu dönem TRT ve özel kanalların rekabetine sahne oldu. Reklamcılık bu dönemde en küresel sektörlerden biri haline geldi. Televizyon reklam pastasında en büyük payın sahibi oldu.

21. Yüzyılda Türk Medyası

Türkiye’de basında tekelleşme sorunu, devletin kamu zenginliklerini satarak ve yasal biçimlendirme gücüyle teşvik ettiği özelleştirme ile başgösterdi.

Medyada ilk büyük holdingleşmeyi Doğan Grubu (Aydın Doğan) gerçekleştirdi (89 şirket). Medya dışında bankacılık, tekstil, ticaret, sigortacılık, turizm ve otomobil sektörlerinde faaliyet gösterdi. Ciner, Çukurova, Sabah ve Uzan grupları da dönemin basın sektöründeki diğer önemli sermaye gruplarıdır.

Kısacası bu dönem TRT ve özel kanalların rekabetine sahne oldu. Reklamcılık bu dönemde en küresel sektörlerden biri haline geldi. Televizyon reklam pastasında en büyük payın sahibi oldu.

2003 yılı Türk medya sektöründe Doğan, Çukurova, Uzan, İhlas Grupları hakim iken, 2006 itibariyle Doğan, Ciner ve Çukurova gruplarının hakimiyeti göze çarpmaktadır. Bu değişikliklerin kökeninde bankacılık faaliyetleri yasaklanan medya gruplarına ait şirketlerin TMSF’ye devredilmesi, fonun Eylül 2005 tarihinden itibaren bu varlıkları satışa çıkarması vardır.

Tekelleşmenin, basın özgürlüğünün, bilgilenme ve bilgi alma özgürlüğünün engellemesi, demokratik ve çoğulcu toplum yapısı için tehlike oluşturmasının bir sonucudur. Ayrıca çalışanlar açısından sendikasızlık, örgütsüzlük, iş ve ücret konusunda güvencenin yok olmasıdır.

Türk medyası son yıllarda mülkiyet ve kontrol yapılarına paralel olarak içerik düzleminde önemli bir dönüşüm geçirmiştir. Ülkemizde yayın türlerinin ve özellikle de televizyonun giderek eğlence aracına dönüştüğü, abartılı görselliğin egemen olduğu, içeriğin ikinci planda kaldığı yayın politikaları medyaya hakim durumdadır.


Türkiye’de İnternet Yayıncılığı

İnternet yapısıyla radyoyu, televizyonu, gazeteyi dergiyi, mektubu, kısa mesaj olanağını ve telefonu, hatta aklımıza gelebilecek her türlü iletişim araçlarını ve türünü bünyesinde barındırmaktadır. Aynı zamanda enformasyonun yeniden üretildiği ve yeni biçimlerde sunulduğu bir ortam haline gelmiştir ve yeni bir araç konumundadır.

İnternet kullanımının yaygınlaşmasıyla birlikte özgür bilgi edinimi için yeni kapılar aralanmış ve etkileşimli bir yayıncılık sözkonusu olmuştur. Bu yeni etkileşimli yayıncılık türü internet gazeteciliği olarak adlandırılmaktadır.

Türkiye’de internet haberciliği 1995-2000 yılları arasında ortaya çıkarak gelişme dönemini yaşamıştır. Bu dönemde, gazeteciler arasında yeni tanındığından dolayı, haber sitelerinin sayısı sınırlıdır hatta genellikle basılı versiyonlarının kopyası durumundadır. 2000 yılı başlarından gerçek anlamda internet haberciliğinden söz edilebilir. Yalnızca internet üzerinden yayın yapan haber portalları da bu dönemde devreye girmiştir. İlk internet gazetesi de Zaman gazetesidir.

Türkiye’de internet gazeteciliğinin hızla yaygınlaşmasının en önemli nedenlerinden biri ülkemizde yaşanan ekonomik krizin medya sektörünü etkilemesi ve bunun sonucu olarak 4 bine yakın medya mensubunun işsiz kalmasıdır.


RTÜK (Radyo ve Tv Üst Kurulu)

Ülkemizdeki özel radyo ve televizyon yayınları 1990 yılında yayına başladığında herhangi bir yasal düzenlemeye tabi olmamıştır. 1993 yılında anayasa değişikliği ile radyo televizyon yayınları üzerindeki kamu tekeli ortadan kaldırılmış, 1994 yılında da özel televizyon ve radyo yayınlarını düzenlemek üzere Radyo Televizyon Üst Kurulu oluşturulmuştur.

Bu kurul sözkonusu yayın organlarının faaliyetlerini düzenlemek ve denetlemek üzere TBMM Genel kurulunca seçilen üyelerden oluşan, özerk ve tarafsız bir kamu tüzel kişiliğidir. Ülkemizde karasal, sayısal, uydu, kablo ve Internet protokol televizyonları ortamlarından yayın yapan kuruluşlara lisans ve yayın izni bu kuruluş tarafından verilmektedir.


Basın – Yayın Enformasyon Genel Müdürlüğü

T.C. Başbakanlık Basın-Yayın ve Enformasyon Genel Müdürlüğü, (BYEGM), Türkiye Cumhuriyeti devletinin haber alma, basın ve yayın işlerini yürütmekle görevli kurumdur. İlk adı “Matbuat ve İstihbarat Müdüriyeti Umumisi” olan kurum 7 Haziran 1920’de Mustafa Kemal Atatürk’ün isteğiyle kurulmuştur.


Türkiye Gazeteciler Sendikası (TGS)

Ülkemizde kurulan ilk sendikalardan biri olan Türkiye Gazeteciler Sendikası, gazetecileri sendikal bir kuruluş çatısı altında toplamayı amaçlayan 20 gazeteci tarafından 10 Temmuz 1952’de İstanbul Gazeteciler Sendikası adı ile kurulmuştur.

Page Reader Press Enter to Read Page Content Out Loud Press Enter to Pause or Restart Reading Page Content Out Loud Press Enter to Stop Reading Page Content Out Loud Screen Reader Support
%d bloggers like this: